Изворни код странице Binarno hemijsko oružje

'''Binarno hemijsko oružje''' ili municija su [[Хемијско оружје|hemijska oružja]] koja sadrže [[Токсичност|toksično]] sredstvo u njegovom aktivnom stanju kao hemijske [[prekursor]]e, koji su značajno manje toksični od samog sredstva. Ovo poboljšava bezbednost pri [[Магацин|skladištenju]], [[transport]]u i odlaganju oružja. Obično, ispaljivanje municije uklanja barijeru između dva [[prekursor]]a. Oni reaguju kako bi formirali željeno sredstvo, koje se potom [[aerosol]]izuje i distribuira eksplozivnim punjenjem.

'''Binarno hemijsko oružje''' spada u [[hemijsko oružje]] u okviru [[Konvencija o hemijskom oružju|Konvencije o hemijskom oružju]], koja je stupila na snagu 1997. godine, nisu zabranjene samo aktivne supstance, već često i binarni prekursori, barem kada nemaju jasnu legitimnu primenu, te je njihova proizvodnja, upotreba i [[Магацин|skladištenje]] zabranjeno u većini zemalja, budući da je barem jedna od pojedinačnih hemikalija verovatno [[Spisak supstanci sa spiska 1 (CVC)|hemikalija iz Priloga 1]], čija je proizvodnja u velikim razmerama zabranjena. Posebno su [[Sjedinjene Američke Države]] i [[Sovjetski Savez]] uložili mnogo truda u razvoj binarnih varijanti, posebno [[Nervni agens|nervnih gasova]], tokom 80-ih godina.

'''Binarno hemijsko oružje''' kod kojeg se dva sastojka, koji su sami po sebi manje opasni, kombinuju tek prilikom upotrebe oružja, nakon čega [[hemijska reakcija]] stvara željeno sredstvo (na primer, [[nervni gas]]). U tom procesu mogu biti uključene i neke pomoćne supstance, kao što je katalizator za reakciju. [[Хемијско оружје|Hemijska oružja]] u kojima je konačna aktivna supstanca već uskladištena nazivaju se unitarna oružja, kako bi se naglasila razlika u odnosu na binarna oružja.

Privlačne osobine binarnih oružja su to što su pojedinačni sastojci manje toksični (i samim tim bezbedniji za [[transport]], [[Магацин|skladištenje]] i upotrebu) i što relativno ograničen rok trajanja mnogih borbenih gasova više ne igra ulogu. Nedostatak je u tome što konstrukcija ovih oružja mora biti složenija: mora postojati mehanizam koji meša početne supstance (prekursore) i omogućava da reakcija teče sa dovoljno visokim prinosom.

== Istorija ==

Jedan od prvih primera binarnog (nehemijskog) oružja može se smatrati pokušajima krajem 19. veka da se nestabilni eksploziv [[nitroglicerin]] ne koristi direktno u [[Граната (артиљерија)|granatama]], već da se meša tek na mestu upotrebe.

U godinama posle Drugog svetskog rata, prva istraživanja na polju binarnih borbenih sredstava sprovela je američka vojska 1954. godine. U početku su se fokusirali na iperit (poznat kao bojni otrov mostard gas), ali tokom 50-ih godina pažnja se preusmerila na [[Nervni agens|nervne agense]]. Poslednji korak u proizvodnji, na primer, sarina je reakcija dve supstance, i shvatili su da bi bilo moguće čuvati ih odvojeno u granati i mešati ih tek kada se granata nađe u vazduhu. Nakon što su [[SAD]] 1969. godine uvele moratorijum na razvoj [[Хемијско оружје|hemijskog oružja]], razvoj je prvobitno obustavljen. Kada je [[Istočni blok]] izgradio masivnu prednost u [[Хемијско оружје|hemijskom oružju]], istraživanja su ponovo započeta 1980. godine, a binarno oružje je u narednim godinama dovedeno do serijske proizvodnje. <ref>Wiener Blätter zur Friedensforschung: Ausgaben 38–45, 1984, {{p.|34}}.</ref>

Tek tokom 60-ih i 70-ih godina Hemijski korpus američke vojske počeo je da razvija binarnu municiju. Radilo se o [[sarin]]u, koji su već razvili Nemci tokom [[Други светски рат|Drugog svetskog rata]], i o [[VX (nervni agens)|VX-u]], novijem sredstvu koje su razvili Amerikanci.

Krajem 1980-ih, [[američka vojska]] je prepoznala da će se dotadašnje, dugogodišnje skladišteno [[hemijsko oružje]] do 1990. godine uglavnom [[Hemijsko razlaganje|razgraditi]] i time postati vojno neupotrebljivo. Predsednik [[Ronald Regan]] je zbog toga 1987. godine potpisao zakon kojim se nalaže uništenje starog [[Хемијско оружје|hemijskog oružja]] i njegova zamena binarnim borbenim sredstvima. <ref name="bartels">{{cite book|author=Wolfgang Bartels|title={{Webarchiv|url=https://www.wissenschaft-und-frieden.de/seite.php?artikelID=0831 |wayback=20200921193312 |text=Altes und neues Giftgas in der Bundesrepublik.}} |location= |publisher= |year= |isbn= }} [[Wissenschaft und Frieden]], 1989-4: Die 90er Jahre: Neue Horizonte.</ref>

[[Sarin]] se može sintetisati iz [[metilfosfonil difluorid]]a (DF) i [[izopropanol]]a, i to je proces koji su Amerikanci kasnije primenili u [[Granata M687|granati M687]]. Jedan odeljak je sadržao DF, dok je drugi odeljak sadržao mešavinu [[izopropanol]]a, [[stabilizator]]a i [[katalizator]]a. Relativno tanka pregrada između odeljaka bi se pocepala prilikom ispaljivanja granate zbog velike brzine, a rotacijom granate dve supstance bi se pomešale.

Za [[VX (nervni agens)|VX]] je korišćen proces u kojem se [[sumpor]] u prahu ubrizgava u '[[QL (jedinjenje)|QL]]', prekursor za [[VX (nervni agens)|VX]]. Bomba ''Bigeye'', zasnovana na ovom principu (predviđena za bacanje iz aviona), napravljena je samo kao prototip.

=== 80-e godine ===

Tokom 80-ih godina, mnoge zemlje su radile na razvoju '''binarnih hemijskih oružja'''. Osim u [[Сједињене Америчке Државе|Sjedinjenim Američkim Državama]] i [[Совјетски Савез|Sovjetskom Savezu]], istraživanje binarnih oružja vršeno je i u [[Irak]]u, [[Француска|Francuskoj]], [[Уједињено Краљевство|Ujedinjenom Kraljevstvu]] i nekim zemljama [[Варшавски пакт|Varšavskog pakta]]. <ref>Tucker 2006, p.254</ref>

==== Sovjetski Savez ====

U [[Совјетски Савез|Sovjetskom Savezu]], u okviru tajnog programa Foliant, razvijena je binarna verzija varijante [[VX (nervni agens)|VX-a]] poznata kao '''R-33'''. Binarna formulacija dobila je kodno ime [[Novičok]], i bila je prva u nizu nervnih gasova koje je razvio [[Sovjetski Savez]]. [[Novičok-5]] je, na primer, bio binarna formulacija sa dve supstance koje su mogle izgledati kao hemikalije sa legitimnom upotrebom u industriji i poljoprivredi. To bi [[Совјетски Савез|Sovjetskom Savezu]] olakšalo da sakrije stvarni cilj proizvodnje tih supstanci od međunarodnih inspektora. <ref>Tucker 2006, p. 252-253</ref>

==== Sjedinjene Američke Države ====

Tokom 80-ih godina, u [[SAD]] je otvoren put za masovnu proizvodnju binarne municije sa [[sarin]]om i [[VX (nervni agens)|VX-om]]. Jedan od razloga za ovo bio je loš status američkih zaliha unitarnih oružja. Amerikanci su smatrali da tadašnja situacija u [[Хладни рат|Hladnom ratu]] zahteva da [[Сједињене Америчке Државе|Sjedinjene Države]] imaju verodostojnu hemijsku pretnju koja bi se suprotstavila sovjetskoj. Američke i zapadnoevropske kopnene snage bi bile u neprihvatljivo nepovoljnom položaju ukoliko bi morale da se bore protiv mogućih hemijskih napada [[Совјетски Савез|Sovjetskog Saveza]], dok bi sovjetske trupe bile oslobođene takvih briga. <ref>Tucker 2006, p. 245</ref>

[[SAD]] je zbog toga želela da proizvede velike količine binarnih sarinskih granata tipa M687, od kojih bi mnoge bile skladištene u Zapadnoj Evropi, posebno u tadašnjoj [[Западна Немачка|Zapadnoj Nemačkoj]]. Takođe, planirano je da se binarne [[VX (nervni agens)|VX bombe]] stave na raspolaganje u velikim količinama. Promene u javnom mnjenju, međunarodna politička realnost, kao i stalni tehnički problemi, doveli su do toga da program proizvodnje binarnih oružja nikada nije dostigao obim koji je prvobitno bio planiran. Na kraju je proizvedeno mnogo manje [[granata M687]] sa [[sarin]]om nego što je planirano, između ostalog zato što američka industrija više nije bila voljna da isporučuje sirovine za takve svrhe. Projekat ''Bigeye'' je takođe bio odložen zbog stalnih tehničkih problema u razvoju.

==== Irak ====

[[Irak]] je takođe radio na razvoju binarnih oružanih sistema, nakon što je tokom [[Ирачко-ирански рат|Iransko-iračkog rata]] redovno koristio [[iperit]] i druge borbene gasove protiv iranskih trupa. Kao rešenje za kratki rok trajanja prilično nečistih nervnih gasova koje je [[Irak]] proizvodio, omogućeno je da se [[Metilfosfonil difluorid|DF]] i izopropanol mešaju na licu mesta u [[Skad (raketa)|Scud raketi]] pre lansiranja. Takođe su eksperimentisali sa binarnim sarinskim granatama. <ref>Tucker 2006, p. 286-287</ref>

=== Razoružanje 90-tih ===

Godine 1990, [[Sjedinjene Američke Države]] i [[Sovjetski Savez]] su se dogovorili da unište velike delove svojih zaliha [[Хемијско оружје|hemijskog oružja]]. Američka vlada je zaustavila proizvodnju i razvoj binarnih oružja, nakon čega je 1993. godine potpisana [[Konvencija o hemijskom oružju]], kojom su zabranjeni upotreba i posedovanje hemijskog oružja, kao i [[prekursor]]i koji se koriste u binarnim oružjima.

== Primeri ==

Jedan primer '''binarnog hemijskog oružja''' je američka armijska municija [[Projektil M687 155 mm|M687]]. U M687, [[metilfosfonil difluorid]] (vojno ime: DF, [[Spisak supstanci sa spiska 1 (CVC)|hemikalija iz Priloga 1]]) i mešavina dva sredstva nalaze se u komorama unutar municije, odvojeni pregradom. Kada se oružje ispali, [[ubrzanje]] uzrokuje lomljenje pregrade, a prekursori se mešaju rotacijom municije u letu, proizvodeći [[sarin]], nervni agens.

[[Sovjetski Savez]], a kasnije i [[Русија|Ruska Federacija]], eksperimentisali su sa binarnom municijom sposobnom da meša i distribuira dva agensa koji bi zajedno pogoršali efekte oružja, kao što bi bio slučaj sa kombinacijom [[Nervni agens|nervnih agenasa]] i [[Agensi za plikove|agensa za plikove]].

Direktor istraživačkog programa za [[Proliferacija hemijskog oružja|neproliferaciju]] na [[Middleburi Institute of International Studies u Monterejui|Institutu za međunarodne studije Midlberi]] izjavio je da je verovatno da je [[Ubistvo Kim Džong Nama|atentat na Kim Jong-nama]], izveden trovanjem sa [[VX (nervni agens)|VX agensom]], izvršen pomoću binarne verzije agensa, jer bi isparenja [[VX (nervni agens)|VX-a]] inače ubila i osumnjičene napadače. <ref>{{cite news |first= Justin |last= McCurry |url=https://www.theguardian.com/world/2017/feb/24/what-is-vx-nerve-agent-killed-kim-jong-nam-north-korea |title=What is the VX nerve agent that killed North Korean Kim Jong-nam? |work= [[The Guardian]] |date = 20. 02. 2017|accessdate=2017-02-25}}</ref>

Primeri binarnih borbenih sredstava su nervni agensi [[sarin]] (GB), [[soman]] (GD), VX i [[Novičok]] 5 i 7.

=== Sarin i Soman ===

[[File:3,3-dimethyl-2-butanol.PNG|mini|rechts|3,3-dimetil-2-butanol]]

U upotrebi u binarnim borbenim granatama, metilfosfonska kiselina difluorid i [[izopropanol]] reaguju nakon ispaljivanja granata – uz pomoć [[katalizator]]a – da bi formirali [[sarin]]; krajnji proizvod se formira nakon deset sekundi sa prinosom od 70%. <ref name="roemppsa">''Römpp Online''. "Sarin", ID: RD-19-00452, pristupljeno 9. septembra 2013.</ref>

[[File:Synthesis Sarin 2b.svg|500px|zentriert|Sinteza sarina deo 2b]]

Ako se umesto [[izopropanol]]a koristi [[3,3-Dimetil-2-butanol]], umesto sarina nastaje strukturalno sličan [[soman]].

=== VX ===

Za upotrebu [[VX (nervni agens)|VX]] kao binarnog borbenog sredstva razvijene su specijalne bombe "Bigeye". U njima se nalazi cilindar sa čvrstim [[sumpor]]om, koji je okružen rezervoarom sa tečnim [[Organofosforno jedinjenje|organofosfornim jedinjenjem]] [[O-etil-O-2-diizopropilaminoetilmethyl-fosfonit]]. Obe komponente su odvojene; nakon bacanja bombe, pregrada se lomi i motor za mešanje meša dve komponente, koje reaguju i formiraju [[VX (nervni agens)|VX]]. Reakcija se završava za pet sekundi. <ref name="roemppvx">''Römpp Online''. "VX", ID: RD-22-01204, pristupljeno 9. septembra 2013.</ref>

== Prednosti ==

Prednosti binarne municije leže u bezbednosti njenog [[Магацин|skladištenja]], [[transport]]a i održavanja. Čak i u slučaju curenja jednog od sastojaka, opasnost po osoblje i stanovništvo je znatno manja nego kod skladištenja klasičnog [[Хемијско оружје|hemijskog oružja]]. Kod kinetičke municije, binarne eksplozivne smeše sprečavaju detonaciju u uslovima koji bi doveli do aktivacije klasičnih eksplozivnih smeša.

== Nedostaci ==

Nedostatak ovog tipa oružja je visoka cena i složenost proizvodnje binarne municije, kao i manja korisna težina u poređenju sa običnom municijom. Ako se u procesu sinteze borbenog sredstva koristi [[katalizator]], on se nepovratno gubi nakon ispaljivanja.

U slučaju [[Raketna municija|raketne municije]], [[Авион-бомба|avio-bombi]] ili [[Нагазна мина|mina]], korisnu težinu smanjuju i uređaji potrebni za mehaničko mešanje početnih supstanci. Ovaj nedostatak se ne ispoljava kod granata sa narezanim cevima artiljerije, gde se za mešanje obično koristi energija aksijalne rotacije granate.

== Upotreba ==

Sumnja se da je u [[atentat]]u na [[Kim Džong-nam]]a na [[aerodrom]]u u [[Kuala Lumpur]]u 2017. godine korišćena binarna verzija [[VX (nervni agens)|VX-a]]. To bi moglo objasniti zašto su bila dva napadača i zašto oni sami nisu (ozbiljno) povređeni prilikom napada. <ref>[https://www.theguardian.com/world/2017/feb/24/north-korea-use-of-chemical-weapons-kim-jong-nam-a-deliberate-signal-to-its-foes North Korea's use of nerve agent in murder sends a deliberate signal to foes]. op 17 mei 2023.</ref>

=== U popularnoj kulturi ===

* Miniaturno binarno oružje koristi se u [[atentat]]u u romanu [[Фредерик Форсајт|Frederika Forsajta]] "[[Đavolova alternativa]]". Sastoji se od dve polu-kapsule, jedne koja nije otporna na [[kalijum cijanid]] i druge, otporne na kiselinu, koja sadrži [[Хлороводонична киселина|hlorovodoničnu kiselinu]]. Supstance se mešaju nakon što se polovine sastave i pečat između njih se slomi, formirajući [[Cijanovodonična kiselina|vodonik-cijanid]]. Višak kiseline jede zidove kapsule koja nije otporna, i nakon nekoliko sati, smrtonosni sadržaj se ispušta u crevni trakt onoga ko ga je progutao. Iako tehnički moguće, alat za [[atentat]] opisan u romanu verovatno je fiktivan. Međutim, postoje tvrdnje da je u septembru 2003. godine [[Спољна обавештајна служба (Русија)|SVR]] (Ruska spoljna obaveštajna služba) pripremala [[atentat]] na [[Борис Березовски (бизнисмен)|Borisa Berezovskog]] sličnim uređajem. <ref>Goldfarb & Litvinenko (2007)</ref>

* U 10. i 11. epizodi 6. sezone serije [[Декстер (ТВ серија)|Dexter]] prikazana je priprema i upotreba binarnog oružja koje se sastoji od dva kontejnera ispunjena [[Metilfosfonil difluorid|DF-om]] i [[Izopropil alkohol|izopropil alkoholom]]. Kada se pomešaju, dve supstance formiraju [[sarin]].

* U filmu xXx iz 2002. godine pojavljuje se sovjetsko '''binarno hemijsko oružje''' kodnog imena "Silent Night" (Tiha noć), nazvano po njegovoj sposobnosti da utiša područje ubijajući njegove stanovnike. U filmu, hemikaliju je pribavila teroristička grupa Anarhija-99, a njihov vođa, Yorgi, planira da lansira rakete sa "Silent Night" iz autonomne solarne podmornice zvane Ahab, s namerom da izazove haos među civilizovanim nacijama dok one međusobno optužuju jedna drugu za napade.

* Roman [[Мајкл Крајтон|Majkla Krajtona]] iz 1972. godine [[Бинарно (роман)|Binarno]] koristi binarni nervni agens "[[VZ (nervni agens)|VZ]]" kao glavni zaplet, sa namerom da ubije predsednika [[Сједињене Америчке Државе|Sjedinjenih Američkih Država]] i indirektno većinu stanovnika [[San Dijego|San Dijega]].

== Vidi još ==

* [[Binarni eksplozivi]]
* [[Binarna tečnost]]
* [[Mubtakkar]]
* [[QL (jedinjenje)|QL (hemijska supstanca)]] (izopropil aminoetilmetil fosfonit)

== Reference ==
{{Reflist|2}}

== Literatura ==

* Reinhard Klimmek, Ladislaus Szinicz, Nikolaus Weger: Hemijski otrovi i borbena sredstva – Dejstvo i terapija, Hippokrates Verlag GmbH, Štutgart, 1983, {{ISBN|3-7773-0608-8}}
* Jochen Gartz: Hemijska borbena sredstva, Löhrbach, 2003, {{ISBN|3-922708-28-5}}
* {{cite book|author=Jonathan Tucker, |title=War of Nerves: Chemical Warfare from World War I to Al-Qaeda|location=New York |publisher=Anchor Books |year= |isbn=}}, 2006

== Spoljašnje veze ==
{{Commonscat}}


{{Подножје|lat=da}}

[[Категорија:Хемијско оружје]]